Chùa Xã Đàn - Phường Đống Đa, Hà Nội

Chùa Xã Đàn - Phường Đống Đa, Hà Nội

Đang hoạt động
Giới thiệu
Tương truyền, chùa Xã Đàn được dựng từ thời Lý cùng với thời điểm dựng Đàn Xã Tắc để tế thần Hậu Thổ và và Thần Nông (tức thần Đất và thần Ngũ Cốc), những vị thần được coi là quan trọng nhất đối với nền nông nghiệp xưa. Viết về sự kiện này, sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cho hay:

Lập đàn xã tắc ở ngoài cửa Trường Quảng, bốn mùa cầu đảo cho mùa màng.1

Sách Việt Sử Thông Giám Cương Mục triều Nguyễn cho biết thêm:

Cùng với quá trình xây dựng kinh thành Thăng Long, vào năm 1048, dưới triều đại Lý Thái Tông, Đàn Xã Tắc đã được xây dựng ở phía Tây Nam kinh thành mà hiện nay dấu tích ta còn thấy rõ ngay bên chùa Xã Đàn.2

Minh chứng rõ ràng nhất là trong chùa có một quả chuông đồng đúc từ thời Nguyễn, cao 1m, chu vi 1,6m, có ghi rõ “phường Xã Đàn, tổng Vĩnh An, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội”.

Chùa thờ Phật và còn hợp tự, trong đó 1 vị Thành hoàng của làng Xã Đàn (Xã Tắc cũ). Tương truyền, Bảo Hoa Công chúa là chị của tể tướng Lý Thường Kiệt, cùng ngài phá Tống, bình Chiêm, bảo vệ đất nước Đại Việt. Triều đại Tây Sơn có ghi công lao của bà bằng một sắc phong mang niên hiệu Cảnh Thịnh thứ tư (21-5-1796). Bà mất ở khu đền Cây Si và nhân dân đã lập bà làm thành hoàng làng. Sau khi đền bị phá, việc thờ tự được chuyển vào nhà Mẫu của chùa Xã Đàn.

Chùa được dựng từ xa xưa, những tấm bia còn lại sớm nhất là bia năm Quang Thiệu 5 (1520) đời vua Lê Chiêu Tông (1516 – 1522), bia Vĩnh Trị 1 (1676) nói rằng chùa được xây dựng từ xa xưa và đến những năm tháng này các hộ chủ hưng công tu tạo. Theo truyền thuyết, Bảo Hoa Công chúa được thờ tự ở chùa Xã Đàn chính là chị gái của anh hùng Lý Thường Kiệt. Bà giỏi cả văn lẫn võ. Hiện vật quý khác nằm ở cạnh giếng chùa là cây cột đá dài hơn 1m nằm dưới giếng chùa có hình dáng giống với cột đá chùa Một Cột mà các nhà nghiên cứu cho rằng đây là loại cột đá chỉ xuất hiện ở thời nhà Lý.

Ngôi chùa cũng ghi dấu ấn sâu sắc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, không chỉ là căn cứ hậu cần quan trọng của cách mạng, mà còn là nơi đóng quân của tự vệ và vệ quốc đoàn, trạm cứu thương trung chuyển thương binh từ nội thành ra vùng ngoại thành. Theo sách Chùa cổ Việt Nam:

Chùa Xã Đàn vào những năm kháng chiến chống Pháp đã là nơi tập trung của dân quân tự vệ, nơi tạm trú sau các trận đánh.Chùa đã góp hàng tấn thóc gạo cho bộ đội và cũng là nơi băng bó chăm sóc thương binh. Chùa Xã Đàn còn là nơi chữa bệnh cho nhân dân trong vùng, mà đến nay vườn cây thuốc của chùa vẫn còn rất nhiều những cây thuốc quý.3

Như vậy, có thể xác định rằng chùa Xã Đàn có từ buổi đầu Kinh Thành Thăng Long cho tới tận ngày nay, nơi hội thề bảo vệ non sông xã tắc. Đây là nét điển hình của một chùa Phật giáo Việt Nam.

Kiến trúc cảnh quan
Chùa được trùng tu, sửa chữa vào các năm: Quang Thiệu thứ 5 (1520), Vĩnh Trị nguyên niên (1676), Chính Hòa thứ 20 (1699), Tự Đức thứ 30 (1877), Thành Thái thứ 14 (1902). Sau này, chùa tiếp tục được quan tâm tôn tạo. Các công trình kiến trúc của chùa Xã Đàn hiện nay gồm: Tam Quan, Lầu Quan Âm, Tiền Đường, Thượng Điện, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà khách, vườn Tháp mộ các vị sư đã viên tịch tại đây và những công trình phụ trợ. Kiến trúc xưa nhất còn lại là các viên gạch vồ của thế kỷ XV-XVI.

Tam Quan chùa Xã Đàn là kiến trúc khá đồ sộ gồm 3 cổng xây chồng diêm hai tầng 8 mái lợp giả ngói ống, chính giữa bờ nóc đắp đôi rồng chầu vào bánh xe Pháp luân, bên trong có chữ “Vạn”. Hai cổng bên trang trí rồng chầu mặt trời, các góc đao gắn hình rồng lá cách điệu, phía dưới đắp bức hoành phi đề 3 chữ: “Kim Yên tự”. Liên kết giữa các cổng là 4 cột đồng trụ trang trí trái Dành cách điệu, nghê chầu, thân trụ đắp câu đối chữ Hán.

Chùa chính dựng theo kiểu chữ Đinh, quay hướng đông nam, có 4 gian khá rộng. Năm bộ vì của Thượng điện có 3 dạng kết cấu khác nhau: vì ván mê, vì chồng rường giá chiêng, vì chồng. Năm bộ vì của Thượng điện có 3 dạng kết cấu khác nhau: vì ván mê, vì chồng rường giá chiêng, vì chồng rường con nhị. Nhà Tổ có 4 gian xây ghép vào phía tường mặt bắc của Hậu cung.

Nhà Mẫu còn gọi là đền vì đình và đền Xã Đàn khi bị phá đi thì mọi di vật còn lại được chuyển về chùa này và được thờ tại đây. Nhà Mẫu được xây dựng liền vối Hậu cung. Nhà Mẫu gồm 3 gian 2 dĩ, xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta. Bộ khung kết cấu kiểu “Thượng giá chiêng hạ cốn”. Đây là nơi “hợp tự” thờ Thành Hoàng làng Xã Đàn là Ngọc Hoa Công Chúa ngồi trong ngai rộng, trên cao là bức hoành phi “Nữ trung hào kiệt”, cùng với Tam Tòa Thánh Mẫu, chúa Sơn Trang và Đức Thánh Trần.

Nhà Tổ thiết kế dạng chữ “Đinh” gồm 3 gian Tiền Tế, 1 gian Hậu Cung theo cách thức truyền thống. Bộ khung kết cấu kiểu “Chồng rường giá chiêng hạ kẻ” kết hợp trang trí tứ linh, tứ qúy, văn triện, lá lật tạo sự thanh thoát cho kiến trúc.

Phía sau chùa vẫn còn một giếng hình bán nguyệt. Theo quan niệm dân gian thì đây là nơi tụ phúc, tụ thủy cho di tích. Xung quanh giếng đã được kè đá hoàn chỉnh. Sau giếng là khu Vườn Tháp tạo cho cảnh chùa thêm phần thanh u, trầm mặc.

Hiện vật
Như đã nói ở trên, chùa Xã Đàn hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm gồm một quả chuông đồng đúc từ thời Nguyễn, cao 1m, chu vi 1,6m; một số viên gạch vồ có từ thế kỷ XV – XVI; đạo sắc phong niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4 (1796). Ngoài ra còn có 5 tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ XVI đến XIX, “sớm nhất là bia Quang Thiệu 5 (1520) đời vua Lê Chiêu Tông và bia cuối cùng có niên đại Thành Thái 14 (1902)”4. Cùng với đó là hệ thống tượng được tạo tác mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII – XIX…

Những di vật này đã khẳng định sự phát triển liên tục của chùa Xã Đàn trong tiến trình lịch sử, ngoài việc cung cấp cho chúng ta những tư liệu quý về mặt lịch sử, văn hóa, điêu khắc nghệ thuật…, là những cổ vật vô cùng quý hiếm góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa của Thăng Long – Hà Nội.

Sự kiện và lễ hội
Hàng năm tại nơi đây nhà vua xưa đích thân ra làm lễ tế cáo trời đất.

Xếp hạng
Chùa Xã Đàn được được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng xếp hạng di tích cấp Quốc gia năm 1990.

Nhắc tới Xã Đàn, người đời vẫn còn ngâm ngợi:

Xã Đàn thuộc phía hữu Thăng Long
Phật ngự Kim Yên đỉnh chín rồng.
Thông tin liên hệ
Địa chỉ
106 Ng. Xã Đàn 2, Đống Đa, Hà Nội, Việt Nam Xem bản đồ
Quay lại danh sách